Narzędzia osobiste
Jesteś w: Start / Zarządzanie energią i środowiskiem / Zielone zamówienia publiczne

Zielone zamówienia publiczne


Instytucje publiczne to główni konsumenci w Europie, wydają one około 16% Produktu Krajowego Brutto (PKB) Unii Europejskiej. Wykorzystując swoją siłę nabywczą i dokonując wyboru produktów oraz usług, które są przyjazne dla środowiska, instytucje te mogą w istotny sposób przyczynić się do zrównoważonego rozwoju. Dokonując zakupów w sposób rozsądny, można bowiem zaoszczędzić materiały i energię, zmniejszyć ilość odpadów, a także zanieczyszczenia oraz zachęcić do postępowania zgodnego ze wzorcami zachowań zapewniających zrównoważony rozwój.

Ekologiczne zamówienia publiczne obejmują szeroki zakres produktów i usług, takich jak: zakup energooszczędnych komputerów oraz budynków, wyposażenia biurowego wykonanego z drewna, którego wykorzystanie nie narusza równowagi ekologicznej, zakup papieru nadającego się do ponownego przetworzenia, samochodów elektrycznych, przyjaznego środowisku transportu publicznego, naturalnej żywności dla stołówek (produkowanej w ekologicznych gospodarstwach rolnych), elektryczności pochodzącej z odnawialnych źródeł, systemów klimatyzacji wykorzystujących najnowocześniejsze rozwiązania ekologiczne.

Dokonywanie zakupów przyjaznych środowisku produktów i usług to także dawanie dobrego przykładu i oddziaływanie w ten sposób na rynek. Instytucje publiczne poprzez promowanie ekologicznych zamówień mogą w istotny sposób zachęcić przemysł do rozwijania technologii przyjaznych środowisku. W przypadku niektórych rodzajów produktów, prac oraz usług wpływ ten może okazać się szczególnie znaczący ze względu na to, że zamówienia publiczne mają ogromny udział w rynku (przykładowo w sektorze komputerów, energooszczędnych budynków, transportu publicznego i tak dalej). Na koniec, biorąc pod uwagę metodologię LCC (koszty cyklu życia) do oceny zamówienia, ekologiczne zamówienia publiczne pozwalają równocześnie na oszczędności pieniędzy, jak i zapewnienie ochrony środowiska.


Działania Unii Europejskiej

Przez szereg lat odpowiedzialne instytucje publiczne tak naprawdę nie brały pod uwagę wartości ekologicznej dóbr, usług lub robót. Jednakże globalna sytuacja ekonomiczna oraz polityczna uległa zmianie, pojawiła się idea zrównoważonego rozwoju – „rozwoju, który zaspokaja potrzeby obecnego pokolenia bez pozbawiania przyszłych pokoleń możliwości zaspokojenia ich potrzeb” – oraz konieczność brania pod uwagę kwestii ochrony środowiska we wszystkich innych politykach (obok zagadnień natury ekonomicznej oraz społecznej). Zrównoważony rozwój, od momentu wprowadzenia do Traktatu w roku 1997, jest uznawany za cel nadrzędny UE. W Lizbonie w roku 2000 liderzy UE oświadczyli, iż ich celem jest uczynienie z Unii Europejskiej „najbardziej konkurencyjnej, dynamicznej oraz opartej na wiedzy gospodarki na świecie, będącej w stanie zapewnić zrównoważony wzrost gospodarczy, z większą liczbą i lepszymi miejscami pracy oraz większą spójnością społeczną” do roku 2010. Strategia lizbońska uzupełniona została o trzeci ekologiczny filar będący następstwem przyjęcia Strategii Zrównoważonego Rozwoju Unii Europejskiej przez Radę Europejską w Göteborgu w roku 2001. Strategia ta stanowiła punkt zwrotny. Celem UE stało się promowanie wzrostu gospodarczego oraz spójności społecznej przy jednoczesnym należytym poszanowaniu ochrony środowiska. I na odwrót, oznacza ona, iż cele związane z ochroną środowiska będą musiały uwzględniać wpływ na gospodarkę oraz społeczeństwo, tak aby osiągnąć, na ile będzie to możliwe, rozwiązania korzystne dla gospodarki, zatrudnienia oraz środowiska.

W roku 2002 Rada oraz Parlament Europejski przyjęły szósty wspólnotowy program działań w zakresie środowiska naturalnego, określający plan działań na rzecz środowiska na terytorium UE na kolejne dziesięć lat. Szósty program działań ustanawia cztery priorytetowe obszary, w przypadku których wymagane jest natychmiastowe podjęcie działań: zmiana klimatu, przyroda oraz bioróżnorodność, zarządzanie zasobami oraz środowisko i zdrowie. Osiągnięcie zrównoważonego rozwoju na wszystkich poziomach zarządzania nie będzie możliwe bez integracji wymiaru środowiskowego z obszarami wszystkich innych polityk na drodze odpowiedniego wdrażania polityki ochrony środowiska poprzez zwiększenie wykorzystania instrumentów rynkowych oraz poprzez akcje informacyjne skierowane do opinii publicznej w celu propagowania koniecznych zmian w jej zachowaniu. Na poziomie światowym ekologiczne zamówienia publiczne wymienia się zwłaszcza w kontekście planu wdrożenia ze Światowego Szczytu na temat Zrównoważonego Rozwoju, który odbył się w Johannesburgu we wrześniu 2002 r., a który nakłania „odpowiednie władze na wszystkich poziomach do uwzględniania kwestii zrównoważonego rozwoju przy podejmowaniu decyzji” oraz do „promowania polityki zamówień publicznych, które zachęcą do rozwoju oraz rozpowszechniania bezpiecznych dla środowiska produktów oraz usług”

Dyrektywy dotyczące zamówień publicznych (tzn. Dyrektywa 2004/18 Parlamentu Europejskiego oraz Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi oraz dyrektywa 2004/17 Parlamentu Europejskiego oraz Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych) przyjęte w dniu 31 marca 2004 r. konsolidują oraz stanowią dopełnienie kontekstu prawnego. W ich preambułach oraz przepisach wspomina się szczególnie o możliwościach wzięcia pod uwagę czynników ekologicznych przy wyborze specyfi kacji technicznych oraz kryteriach oceny, a także klauzulach umów. Pomimo tego, iż dyrektywy te mają zastosowanie wyłącznie w przypadku umów w ramach zamówień publicznych, których szacunkowa wartość przewyższa określony poziom (o czym wspomina się w powyższych dyrektywach), Trybunał Sprawiedliwości postanowił, że zasady Traktatu Wspólnot Europejskich, dotyczące równego traktowania oraz przejrzystości, a także wolnego przepływu towarów, kapitału oraz usług, mają również zastosowanie do umów o wartości poniżej tych poziomów.


Etapy ekologicznych zamówień publicznych

Ekologiczne zamówienia publiczne to proces składający się z wielu etapów. Oto one:
1.) W pierwszej kolejności należy określić, które produkty, usługi lub prace są najbardziej odpowiednie, biorąc pod uwagę ich wpływ na środowisko oraz pozostałe czynniki, takie jak posiadane przez zamawiającego informacje, co obecnie oferuje się na rynku, jakie są dostępne technologie, jakie są koszty oraz rozpoznawalność danej marki.
2.) Kolejny krok polega na określeniu potrzeb, a następnie odpowiednim ich wyrażeniu. Należy wybrać hasło ekologiczne w celu poinformowania innych osób o prowadzonej polityce w zakresie zamówień, przy zapewnieniu optymalnej jej przejrzystości dla potencjalnych dostawców lub usługodawców, a także dla obywateli, których firma/organizacja obsługuje.
3.) Następnie należy opracować jasno i dokładnie określone specyfikacje techniczne (specyfikacje istotnych warunków zamówienia – SIWZ), wykorzystując czynniki środowiskowe, tam gdzie jest to możliwe (spełnia warunki/nie spełnia warunków), np:

  • należy poszukać przykładów charakterystyk środowiskowych w bazach danych/ ekoetykietach (znakach zapewniających o tym, iż dany produkt jest przyjazny dla środowiska);
  • należy wykorzystać najlepsze praktyki innych instytucji organizujących przetargi; warto utworzyć i wykorzystać własną sieć kontaktów w celu pozyskania oraz rozpowszechniania informacji;
  • należy stosować naukowe podejście oparte o koszty całego okresu użytkowania cyklu życia produktu (metodyka LCC – Life Cycle Cost); nie należy przy tym przesuwać wpływów na środowisko z jednego etapu cyklu życia produktu do kolejnego;
  • należy korzystać ze specyfikacji istotnych warunków zamówienia tworzonych w oparciu o wydajność/sprawność lub funkcjonalność w celu przyciągnięcia innowacyjnych ofert przyjaznych środowisku;
  • należy wziąć pod uwagę czynniki charakteryzujące stopień przyjazności dla środowiska, takie jak: wykorzystanie surowców, metody produkcji nienaruszające równowagi ekologicznej (tam gdzie ma to zastosowanie odnośnie do produktu końcowego lub usługi), wydajność energetyczna, wykorzystanie odnawialnych źródeł energii, emisja zanieczyszczeń, odpady, możliwości recyklingu, niebezpieczne środki chemiczne itp.;
  • w przypadku gdy nie ma pewności co do istnienia, ceny lub jakości danego typu produktów lub usług przyjaznych środowisku, należy w specyfikacji warunków zamówienia zwrócić się z pytaniem o ich wariant ekologiczny.

4.) Należy ustalić kryteria wyboru w oparciu o wyczerpującą listę kryteriów wymienionych w dyrektywach regulujących kwestie zamówień publicznych. Tam gdzie będzie to właściwe, należy również wprowadzić kryteria proekologiczne świadczące o posiadaniu przez oferenta odpowiednich możliwości technicznych dla celów realizacji zamówienia z zastosowaniem kryteriów ekologicznych. Należy poinformować potencjalnych dostawców, usługodawców lub wykonawców, że w tym celu mogą wykorzystywać posiadane certyfikaty i deklaracje zarządzania środowiskowego.
5.) Należy określić kryteria oceny: w przypadku gdy wybrano kryterium „najbardziej korzystnej z ekonomicznego punktu widzenia oferty”, należy dodać odpowiednie kryterium ekologiczne czy to jako punkt odniesienia służący porównaniu ze sobą ofert przyjaznych środowisku (w przypadku gdy specyfikacje techniczne określają dane zamówienie jako przyjazne dla środowiska), czy też jako sposób wprowadzenia elementu ekologicznego (w przypadku gdy w specyfikacji technicznej określono dane zamówienie jako „neutralne dla środowiska”). Wprowadzonemu kryterium ekologicznemu należy nadać odpowiednią wagę. Nie należy również zapominać o metodyce oceny opartej o LCC – kosztach liczonych dla całego okresu życia produktu z okresem używalności!
6.) Należy wykorzystać klauzule wykonania umowy na realizację zamówienia do określenia odpowiednich dodatkowych warunków ekologicznych uzupełniających wymagania proekologiczne wynikające ze specyfikacji. Tam gdzie będzie to możliwe, należy domagać się takich rodzajów transportu, które będą przyjazne środowisku.
Zawsze należy upewnić się, że wszystkie dane, o które zamawiający zwraca się do potencjalnych oferentów odnośnie do ich ofert, związane są z przedmiotem umowy.

Potencjalne korzyści dla środowiska

Komisja Europejska współfinansowała projekt badawczy pod nazwą RELIEF, przeprowadzony w celu dokonania naukowej oceny potencjalnych korzyści dla środowiska w przypadku, gdyby ekologiczne zamówienia publiczne wprowadzone zostały w Unii Europejskiej na szeroką skalę. Wyniki prac są następujące:

  • Gdyby wszystkie instytucje publiczne działające na obszarze UE zażądały dostaw elektryczności ekologicznej, przyczyniłoby się to do redukcji CO2 o 60 mln ton, co stanowi redukcję gazów cieplarnianych o 18%, do której to redukcji UE zobowiązała się zgodnie z postanowieniami Protokołu z Kioto. Prawie takie same oszczędności można byłoby uzyskać, gdyby instytucje publiczne korzystały z budynków o wysokiej jakości ekologicznej.
  • Gdyby wszystkie instytucje publiczne działające na obszarze UE korzystały z bardziej energooszczędnych komputerów, doprowadziłoby to do sytuacji, w której cały rynek poszedłby w tym kierunku, i przyczyniłoby się to do redukcji emisji CO2 o 830 tys. ton.
  • Gdyby wszystkie europejskie instytucje publiczne zastosowały oszczędzające wodę toalety i krany w swoich budynkach, przyczyniłoby się to do zmniejszenia zużycia wody o 200 mln ton (stanowi to równowartość 0,6% ogólnego zużycia wody w gospodarstwach domowych na obszarze UE).


Źródło tekstu i informacji:
Ekologiczne zakupy! Podręcznik dotyczący ekologicznych zamówień publicznych, Urząd Oficjalnych Publikacji Wspólnot Europejskich, 2005.